4-րդ դարի վերջին Հայաստանը քրիստոնյա երկիր էր, բայց չուներ սեփական գիր։ Եկեղեցական արարողությունները կատարվում էին հունարեն և ասորերեն, իսկ պետական գրագրությունը վարվում էր օտար լեզուներով, ուստի ժողովրդի մեծ մասը չէր հասկանում ո՛չ Սուրբ Գիրքը, ո՛չ աղոթքները։ Բաժանումից հետո, երբ երկրի մեծ մասը հայտնվեց զրադաշտական Պարսկաստանի իշխանության տակ, սեփական գրի և գրականության կարիքն ավելի հրատապ դարձավ։ Այդ գործը գլխավորեցին երեք մարդ՝ Վռամշապուհ արքան, Հայոց կաթողիկոս Սահակ Պարթևը և Մեսրոպ Մաշտոցը։
Մեսրոպ Մաշտոցը ծնվել է մոտ 362 թվականին Տարոն գավառի Հացեկաց գյուղում։ Նա լավ կրթություն ստացավ, տիրապետում էր հունարենին, ասորերենին և պարսկերենին, ծառայեց արքունի դիվանում, ապա դարձավ վանական և քարոզիչ։ Քարոզելով Գողթն գավառում՝ նա տեսավ, թե որքան դժվար է ժողովրդին քրիստոնեություն սովորեցնել առանց հայերեն գրքերի։ Սահակ Պարթևը (մոտ 348–439)՝ Գրիգոր Լուսավորչի տոհմից, կրթված և հեղինակավոր հայրապետ էր և ամբողջ կյանքում Մաշտոցի գլխավոր գործընկերն էր։ Մաշտոցի կյանքը մեզ հայտնի է առաջին հերթին նրա աշակերտ Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» երկից, որը գրվել է 5-րդ դարի կեսին և հայերեն գրված առաջին ինքնուրույն գործերից է։
Կորյունը պատմում է, որ սկզբում փորձեցին օգտագործել Դանիել անունով ասորի եպիսկոպոսի մոտ պահվող նշանները, սակայն դրանք չէին արտահայտում հայերենի բոլոր հնչյունները։ Այնուհետև Մաշտոցն աշակերտների հետ մեկնեց Ասորիքի քաղաքներ՝ Ամիդ և Եդեսիա (Ուրֆա), ապա Սամոսատ, և այնտեղ ստեղծեց հայոց գրերը։ Սամոսատում Հռոփանոս անունով մի հույն գրիչ օգնեց տառերին տալ վերջնական գեղեցիկ ձև։ Ավանդական թվականը 405-ն է, թեև որոշ հետազոտողներ նախընտրում են մոտակա այլ տարիներ։ Այբուբենը բաղկացած էր 36 տառից, որոնք ճշգրտորեն արտահայտում էին հայերենի հնչյունները։ Միջնադարում ավելացվեցին ևս երկու տառ՝ «օ» և «ֆ»։ Առաջին նախադասությունը, որ թարգմանվեց նոր գրերով, Սողոմոնի Առակների գրքի սկիզբն էր՝ «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ»։
Հայաստան վերադառնալով՝ Մաշտոցը և Սահակը դպրոցներ բացեցին և սկսեցին պատրաստել թարգմանիչներ։ Նրանց աշակերտները, որոնք հետագայում ստացան Սուրբ Թարգմանիչներ անունը, ուղարկվեցին Եդեսիա, Կոստանդնուպոլիս, Ալեքսանդրիա և այլ կենտրոններ՝ լեզուներ սովորելու և ձեռագրեր բերելու։ Աստվածաշնչի թարգմանությունը սկսվեց ասորերենից, իսկ 431 թվականի Եփեսոսի ժողովից հետո Կոստանդնուպոլսից բերված հունարեն ստույգ օրինակների հիման վրա վերանայվեց և ավարտվեց 430-ական թվականներին։ Իր ճշգրտության և լեզվի գեղեցկության համար 18-րդ դարի եվրոպացի գիտնականներից մեկն այն անվանեց «թարգմանությունների թագուհի»։ Թարգմանվեցին նաև եկեղեցու հայրերի, փիլիսոփաների և պատմիչների երկեր։ Հին դարերում հայերեն թարգմանված որոշ գործերի բնագիրը հետագայում կորել է, և դրանք պահպանվել են միայն հայերեն, ինչպես Եվսեբիոս Կեսարացու «Ժամանակագրության» լրիվ տեքստը։ Ըստ Կորյունի՝ Մաշտոցը գրեր ստեղծեց նաև վրացիների և Կովկասյան Աղվանքի համար, սակայն նրա դերը այդ գործում գիտնականների միջև քննարկվում է։
5-րդ դարում ստեղծվեց նաև ինքնուրույն հայ գրականություն, և այդ շրջանը ավանդաբար կոչվում է Ոսկեդար։ Մաշտոցի աշակերտ Եզնիկ Կողբացին գրեց «Եղծ աղանդոց» աստվածաբանական և փիլիսոփայական երկը։ Ագաթանգեղոսի անունով պահպանված պատմությունը նկարագրում է Հայաստանի դարձը քրիստոնեության, իսկ «Բուզանդարան պատմությունները», որոնք ավանդաբար վերագրվում են Փավստոս Բուզանդին, պատմում են 4-րդ դարի իրադարձությունների մասին։ Դարավերջին Ղազար Փարպեցին գրեց Հայոց պատմություն, որը հասնում է մինչև 485 թվականը։ Այս երկերը մեր գլխավոր աղբյուրներն են Հայաստանի հին պատմության համար, թեև դրանցում պատմական տեղեկությունները միահյուսված են ավանդությունների և կրոնական նպատակներով շարադրված պատումների հետ։
Մաշտոցը մահացավ 440 թվականին և թաղվեց Օշականում, իսկ Սահակը վախճանվել էր մեկ տարի առաջ։ Մեկ տասնամյակ անց Սասանյան արքա Հազկերտ II-ը պահանջեց, որ հայերն ընդունեն զրադաշտականությունը։ 451 թվականին Ավարայրի դաշտում Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորած հայկական զորքը ճակատամարտ տվեց պարսկական բանակին։ Վարդանը և նրա շատ զինակիցներ զոհվեցին, և ճակատամարտը ռազմական պարտություն էր, սակայն դիմադրությունը շարունակվեց։ 484 թվականին Նվարսակի պայմանագրով Պարսկաստանը ճանաչեց հայերի կրոնական ազատությունը, իսկ ապստամբության առաջնորդ Վահան Մամիկոնյանը շուտով նշանակվեց մարզպան։ Այս իրադարձությունները նկարագրում է Եղիշեն իր «Վասն Վարդանայ և Հայոց պատերազմին» երկում, որը հայ ընթերցողի համար դարձավ հավատի և նվիրման խորհրդանիշ։ Եղիշեի երկի գրության ժամանակը գիտնականների միջև վիճելի է՝ 5-րդ դարի երկրորդ կեսից մինչև 6-րդ դար։
Ավանդաբար 5-րդ դարի հեղինակ է համարվում նաև Մովսես Խորենացին, որի «Հայոց պատմությունը» ներկայացնում է հայ ժողովրդի անցյալը նախնի Հայկից մինչև Սահակի և Մաշտոցի մահը։ Խորենացին իրեն Մաշտոցի աշակերտ է անվանում, սակայն շատ ժամանակակից գիտնականներ գտնում են, որ երկը գրվել է ավելի ուշ՝ 7–9-րդ դարերում, և այդ հարցը մինչ օրս քննարկվում է։ Ինչպես էլ լուծվեն այս հարցերը, 5-րդ դարի գրավոր մշակույթը հայերին տվեց գրական լեզու՝ գրաբարը, և գրքի ավանդույթ, որն օգնեց պահպանել ինքնությունը հետագա դարերում, երբ երկիրը հաճախ զրկված էր պետականությունից։ Մաշտոցի ստեղծած այբուբենը գործածվում է մինչ օրս։
