19-րդ դարի սկզբին Ռուսական կայսրությունը հաստատվեց Հարավային Կովկասում։ 1801 թվականին Արևելյան Վրաստանը միացվեց Ռուսաստանին, և Թիֆլիսը (Թբիլիսի) դարձավ տարածաշրջանում ռուսական կառավարման կենտրոնը։ 1804–1813 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմից հետո Գյուլիստանի պայմանագրով Ռուսաստանին անցան Ղարաբաղի և այլ խանություններ։ Երևանի և Նախիջևանի խանությունները դեռևս մնում էին Պարսկաստանի տիրապետության տակ։ Շատ հայեր ռուսական առաջխաղացման մեջ տեսնում էին քրիստոնյա տերության հովանավորությունը ստանալու հնարավորություն և կամավորական ջոկատներով մասնակցում էին ռազմական գործողություններին։
1826–1828 թվականների պատերազմում ռուսական զորքերը գեներալ Իվան Պասկևիչի հրամանատարությամբ 1827 թվականի հոկտեմբերին գրավեցին Երևանի բերդը։ Հայ կամավորների կազմակերպման գործում մեծ դեր ունեցավ Թիֆլիսի հայոց թեմի առաջնորդ Ներսես Աշտարակեցին։ 1828 թվականի փետրվարին կնքված Թուրքմենչայի պայմանագրով Երևանի և Նախիջևանի խանությունները անցան Ռուսաստանին, և դրանց հիման վրա ստեղծվեց Հայկական մարզը։ Պայմանագիրը թույլ էր տալիս բնակչության տեղափոխություն, և Պարսկաստանից տասնյակ հազարավոր հայեր վերաբնակվեցին Արևելյան Հայաստանում։ 1828–1829 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմից հետո Կարինից (Էրզրում) և այլ վայրերից նույնպես շատ հայեր տեղափոխվեցին ռուսական սահմաններ՝ հիմնականում Ջավախք և Շիրակ։
Հայկական մարզը գոյատևեց մինչև 1840 թվականը, երբ վարչական բարեփոխմամբ վերացվեց, իսկ 1849 թվականին ստեղծվեց Երևանի նահանգը։ Երևանը, որ նախկինում խանի նստավայր էր, աստիճանաբար վերածվեց նահանգային քաղաքի։ 1837 թվականին Նիկոլայ I կայսեր այցից հետո Գյումրին վերանվանվեց Ալեքսանդրապոլ, և այնտեղ կառուցվեց խոշոր ռազմական ամրոց։ Ալեքսանդրապոլը (Գյումրի) արագ աճեց որպես արհեստների և առևտրի կենտրոն։ 1836 թվականի «Պոլոժենիեն» կանոնակարգեց Հայ առաքելական եկեղեցու կարգավիճակը կայսրությունում՝ պահպանելով Էջմիածնի կաթողիկոսության դերը, բայց այն դնելով պետական հսկողության տակ։
Թիֆլիսը դարձավ հայ մշակույթի և հասարակական կյանքի գլխավոր կենտրոններից մեկը։ Հայերը կազմում էին նրա բնակչության զգալի մասը և առանձնահատուկ տեղ ունեին առևտրում ու արդյունաբերության մեջ։ 1824 թվականին Ներսես Աշտարակեցու նախաձեռնությամբ այստեղ բացվեց Ներսիսյան դպրոցը, որը տասնամյակներ շարունակ կրթեց հայ մտավորականների սերունդներ։ Մոսկվայում Լազարյանների ընտանիքը 1815 թվականին հիմնեց Լազարյան ինստիտուտը, որը դարձավ արևելագիտության և հայագիտության կարևոր կենտրոն։ Թիֆլիսում լույս էին տեսնում հայերեն թերթեր ու ամսագրեր, այդ թվում Գրիգոր Արծրունու «Մշակը» (1872), գործում էր հայկական թատրոն։ Այստեղ էին ապրում և ստեղծագործում Ռաֆֆին, Գաբրիել Սունդուկյանը, Հովհաննես Թումանյանը և շատ ուրիշներ։
Նոր հայ գրականության հիմնադիրներից էր Խաչատուր Աբովյանը (1809–1848)։ 1829 թվականին նա ուղեկցեց գերմանացի գիտնական Ֆրիդրիխ Պարրոտին Արարատ լեռան առաջին հայտնի վերելքի ժամանակ, ապա սովորեց Դորպատի համալսարանում։ Նրա «Վերք Հայաստանի» վեպը, որը գրվել էր 1840-ական թվականների սկզբին և հրատարակվել 1858 թվականին, առաջին գործերից էր, որ գրվեց ժողովրդի խոսակցական լեզվին մոտ հայերենով։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին ձևավորվեց արդի արևելահայ գրական լեզուն, իսկ 1874 թվականին Էջմիածնում բացվեց Գևորգյան ճեմարանը։ Միևնույն ժամանակ կայսերական իշխանությունները երբեմն սահմանափակում էին հայկական կրթությունը՝ 1885 և 1896 թվականներին հայկական դպրոցները ժամանակավորապես փակվեցին, իսկ 1903 թվականին բռնագրավվեց եկեղեցական գույքը, որը վերադարձվեց միայն 1905 թվականին։
1877–1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմում Կովկասյան ճակատում աչքի ընկան հայազգի զորահրամանատարներ Միքայել Լոռիս-Մելիքովը, Իվան Լազարևը և Արշակ Տեր-Ղուկասովը։ 1877 թվականի նոյեմբերին ռուսական զորքերը գրոհով վերցրին Կարսի բերդը։ Պատերազմից հետո Կարսի մարզը մտավ Ռուսական կայսրության կազմի մեջ։ 1899 թվականին երկաթուղին Ալեքսանդրապոլով Թիֆլիսը կապեց Կարսի հետ, իսկ 1902 թվականին այն հասավ Երևան։ Արևմտահայերի համար այս պատերազմը բացեց «Հայկական հարցը», որի մասին պատմվում է հաջորդ գլխում։
Դարասկզբին Արևելյան Հայաստանը մնում էր հիմնականում գյուղատնտեսական երկիր, սակայն զարգանում էին գինեգործությունը և պղնձի արդյունահանումը Ալավերդիում ու Զանգեզուրում, իսկ Բաքվի նավթարդյունաբերության մեջ մեծ դեր ունեին հայ ձեռներեցները։ Ձևավորվեցին հայկական քաղաքական կուսակցություններ, աճեց ազգային ինքնագիտակցությունը։ 1905–1906 թվականներին, կայսրության ճգնաժամի պայմաններում, Հարավային Կովկասում բախումներ տեղի ունեցան հայերի և կովկասյան թաթարների (ադրբեջանցիների) միջև, որոնք երկու կողմից էլ բազմաթիվ կյանքեր խլեցին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին Արևելյան Հայաստանը, չնայած լուրջ դժվարություններին, դարձել էր հայ ազգային կյանքի ամենակայուն կենտրոններից մեկը։
