19-րդ դարում Արևմտյան Հայաստանը և Կիլիկիան Օսմանյան կայսրության կազմում էին։ Հայերն ապրում էին ինչպես արևելյան նահանգներում՝ Վանում, Կարինում (Էրզրում), Մուշում, Բաղեշում (Բիթլիս), Խարբերդում, այնպես էլ Կոստանդնուպոլսում, Կիլիկիայում և կայսրության այլ քաղաքներում։ Գավառներում շատ գյուղացիներ տառապում էին կամայական հարկերից, հողային վեճերից և քուրդ ցեղապետների ճնշումից, իսկ քրիստոնյաների անհավասարությունն օրենքի առաջ պահպանվում էր՝ չնայած Թանզիմաթի բարեփոխումներին։ 1863 թվականին հաստատված Ազգային սահմանադրությունը կարգավորում էր հայ համայնքի ներքին կյանքը Կոստանդնուպոլսի պատրիարքության շուրջ։
1877–1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմից հետո 1878 թվականի մարտին կնքված Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի 16-րդ հոդվածը Օսմանյան կառավարությունից պահանջում էր բարեփոխումներ անցկացնել հայաբնակ նահանգներում, իսկ ռուսական զորքերը պետք է այնտեղ մնային մինչև դրանց իրականացումը։ Նույն թվականի հուլիսին Բեռլինի վեհաժողովը վերանայեց պայմանագիրը։ 61-րդ հոդվածը պահպանեց բարեփոխումների պարտավորությունը, բայց դրա վերահսկողությունը հանձնեց մեծ տերություններին՝ առանց որևէ գործնական երաշխիքի։ Հայկական պատվիրակությունը, որը գլխավորում էր Մկրտիչ Խրիմյանը (Խրիմյան Հայրիկ), վերադարձավ հիասթափված։ Ավանդությունը նրա քարոզին է վերագրում «երկաթե շերեփի» առակը՝ այն միտքը, որ թղթե խոստումները չեն կարող պաշտպանել ժողովրդին։ Այդ ժամանակից «Հայկական հարցը» դարձավ միջազգային դիվանագիտության մաս։
1880-ական թվականներին ծնվեցին հայկական քաղաքական կուսակցությունները։ 1885 թվականին Վանում հիմնվեց Արմենական կուսակցությունը, որի վրա ազդել էր մանկավարժ Մկրտիչ Փորթուգալյանը։ 1887 թվականին Ժնևում ստեղծվեց Հնչակյան կուսակցությունը, իսկ 1890 թվականին Թիֆլիսում (Թբիլիսի)՝ Հայ հեղափոխական դաշնակցությունը։ Նրանք ձգտում էին պաշտպանել հայ բնակչությանը և հասնել բարեփոխումների կամ ինքնավարության, թեև տարբերվում էին գաղափարախոսությամբ ու մեթոդներով։ Գավառներում գործում էին զինված խմբեր՝ ֆիդայիներ։ Կառավարությունն այս շարժման մեջ սպառնալիք էր տեսնում, իսկ 1891 թվականին ստեղծված համիդիե անկանոն հեծելազորային գնդերը, որոնք համալրվում էին հիմնականում քրդերից, հաճախ օգտագործվում էին հայկական գյուղերի դեմ։
1894 թվականին Սասունում հայ լեռնականները, որոնք հրաժարվել էին կրկնակի հարկեր վճարել, դիմադրեցին տեղական ճնշմանը, և օսմանյան զորքերն ու անկանոն ջոկատները ճնշեցին նրանց՝ ավերելով գյուղեր և սպանելով բազմաթիվ մարդկանց։ Եվրոպական ճնշման ներքո Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան և Ռուսաստանը 1895 թվականին ներկայացրին բարեփոխումների ծրագիր, որը սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը ընդունեց աշնանը։ Դրանից անմիջապես հետո՝ 1895–1896 թվականներին, կոտորածների ալիք անցավ արևելյան նահանգներով՝ Տրապիզոնից մինչև Տիգրանակերտ (Դիարբեքիր), Խարբերդ, Եդեսիա (Ուրֆա) և Կարին։ 1896 թվականի օգոստոսին, Դաշնակցության անդամների կողմից Օսմանյան բանկի գրավումից հետո, կոտորած տեղի ունեցավ նաև Կոստանդնուպոլսում։ Զոհերի թվի գնահատականները տարբեր են՝ մոտ 100 000-ից մինչև 300 000 մարդ։ Որոշ վայրերում, օրինակ՝ Զեյթունում և Վանում, հայերը կազմակերպեցին ինքնապաշտպանություն։
1908 թվականին երիտթուրքական հեղափոխությունը վերականգնեց սահմանադրությունը, և շատ հայեր հույս ունեցան, որ կայսրության բոլոր ժողովուրդների համար սկսվում է հավասարության շրջան։ Հայ պատգամավորներ ընտրվեցին օսմանյան խորհրդարանում, իսկ որոշ կուսակցություններ համագործակցեցին նոր իշխանությունների հետ։ Սակայն 1909 թվականի ապրիլին, Կոստանդնուպոլսում հակահեղափոխական խռովության օրերին, Ադանայում և Կիլիկիայի այլ վայրերում տեղի ունեցան զանգվածային սպանություններ, որոնց զոհ գնացին մոտ 20 000–30 000 հայեր։ Կոտորածներից հետո ավերակներն այցելած գրող Զապել Եսայանն իր տպավորությունները նկարագրեց «Ավերակների մեջ» գրքում։ 1914 թվականի սկզբին Ռուսաստանի նախաձեռնությամբ ստորագրվեց հայկական բարեփոխումների նոր համաձայնագիր, որը նախատեսում էր արևելյան նահանգներում նշանակել եվրոպացի տեսուչներ, սակայն պատերազմի սկսվելուց հետո այն չեղարկվեց։
Այս դժվարին տարիներին արևմտահայ մշակույթը վառ վերելք էր ապրում։ Կոստանդնուպոլիսը, Զմյուռնիան (Իզմիր) և գավառական քաղաքներն ունեին հայկական դպրոցներ, թերթեր, թատրոններ և բարեգործական ընկերություններ։ Վանի, Խարբերդի, Մարաշի և Այնթապի դպրոցներն ու քոլեջները, այդ թվում ամերիկյան միսիոներների հիմնածները, կրթում էին հազարավոր երեխաների։ Գրականության մեջ աչքի էին ընկնում Հակոբ Պարոնյանը, Գրիգոր Զոհրապը, Սիամանթոն, Դանիել Վարուժանը, Ռուբեն Սևակը, Զապել Եսայանը, իսկ Կոմիտասը, որ 1910 թվականից ապրում էր Կոստանդնուպոլսում, հավաքում և մշակում էր հայկական ժողովրդական երգերը։ Այդ շրջանում արևմտահայ գրական լեզուն հասավ իր դասական ձևին։ Այս ծաղկուն կյանքը կտրուկ ընդհատվեց 1915 թվականին։
