1917 թվականի ռուսական հեղափոխություններից հետո Կովկասյան ճակատը քայքայվեց, և ռուսական զորքերը լքեցին Արևմտյան Հայաստանը։ Ճակատը պահելու ծանրությունը ընկավ հայկական կամավորական և ազգային զորամասերի վրա։ 1918 թվականի մարտին Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրով Խորհրդային Ռուսաստանը Օսմանյան կայսրությանը զիջեց Կարսը, Արդահանը և Բաթումը (Բաթումի)։ Ապրիլին Անդրկովկասյան սեյմը հռչակեց անկախ Անդրկովկասյան դաշնություն, սակայն օսմանյան զորքերը շարունակեցին առաջխաղացումը՝ գրավելով Կարսը, իսկ մայիսի 15-ին՝ Ալեքսանդրապոլը (Գյումրի)։
1918 թվականի մայիսի վերջին օսմանյան բանակը մի քանի ուղղությամբ շարժվեց դեպի Երևան և Ղարաքիլիսա (Վանաձոր)։ Սարդարապատի մոտ գեներալ Մովսես Սիլիկյանի և Դանիել Բեկ-Փիրումյանի հրամանատարությամբ հայկական ուժերը կանգնեցրին հակառակորդին և ստիպեցին նահանջել։ Բաշ-Ապարանում (Ապարան) Դրաստամատ Կանայանի (Դրո) ջոկատները դիմակայեցին օսմանյան մեկ այլ խմբավորման, իսկ Ղարաքիլիսայում գեներալ Թովմաս Նազարբեկյանի ուժերը մի քանի օր ծանր մարտեր մղեցին և, թեև նահանջեցին, կասեցրին թշնամու առաջխաղացումը։ Մարտերին մասնակցեցին զինվորներ, կամավորներ, գյուղացիներ, փախստականներ, կանայք և հոգևորականներ։ Մայիսյան այս ճակատամարտերը փրկեցին Արարատյան դաշտի հայ բնակչությանը և հնարավոր դարձրին հայկական պետության ստեղծումը։
1918 թվականի մայիսի 26-ին Վրաստանը հռչակեց անկախություն, և Անդրկովկասյան դաշնությունը փլուզվեց, իսկ մայիսի 28-ին անկախություն հռչակեց Ադրբեջանը։ Մայիսի 28-ին Թիֆլիսում (Թբիլիսի) Հայոց ազգային խորհուրդը իրեն հռչակեց հայկական գավառների գերագույն իշխանություն, և այդ օրը համարվում է Հայաստանի Հանրապետության անկախության օր։ Հունիսի 4-ին Բաթումում կնքված պայմանագրով Օսմանյան կայսրությունը ճանաչեց փոքրիկ հանրապետությունը, որի տարածքը ընդամենը մոտ 10 000–12 000 քառակուսի կիլոմետր էր՝ Երևանով և շրջակա գավառներով։ Հուլիսին կառավարությունը տեղափոխվեց Երևան, որտեղ Արամ Մանուկյանն արդեն կազմակերպել էր տեղական իշխանությունը։ Առաջին վարչապետը դարձավ Հովհաննես Քաջազնունին, իսկ օգոստոսի 1-ին բացվեց խորհրդարանը՝ Հայաստանի խորհուրդը։
Նոր պետության առաջին ամիսները չափազանց ծանր էին։ Երկրում կային հարյուր հազարավոր փախստականներ Արևմտյան Հայաստանից, տարածված էին սովն ու համաճարակները, և 1918–1919 թվականների ձմռանը մահացավ բնակչության զգալի մասը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության պարտությունից և 1918 թվականի հոկտեմբերին Մուդրոսի զինադադարից հետո օսմանյան զորքերը հեռացան, և 1919 թվականին Հայաստանը վերահսկողություն հաստատեց Կարսի մարզի վրա։ Հարևանների հետ սահմանները որոշված չէին՝ 1918 թվականի դեկտեմբերին կարճատև պատերազմ տեղի ունեցավ Վրաստանի հետ, իսկ Ադրբեջանի հետ վեճեր կային Արցախի (Ղարաբաղ), Զանգեզուրի և Նախիջևանի շուրջ, որոնք ուղեկցվում էին բախումներով և բռնություններով։
Չնայած դժվարություններին՝ հանրապետությունը ստեղծեց պետական հաստատություններ։ 1919 թվականի հունիսին անցկացվեցին խորհրդարանական ընտրություններ, որոնց մասնակցելու իրավունք ունեին նաև կանայք, և խորհրդարանում մեծամասնություն ստացավ Հայ հեղափոխական դաշնակցությունը։ Կառավարությունները հաջորդաբար գլխավորեցին Ալեքսանդր Խատիսյանը, Համազասպ Օհանջանյանը և Սիմոն Վրացյանը։ 1919 թվականին որոշվեց հիմնել պետական համալսարան, որը բացվեց 1920 թվականի սկզբին, բացվում էին դպրոցներ, ստեղծվեց ազգային բանակ։ 1919 թվականի մայիսի 28-ին ընդունվեց Միացյալ Հայաստանի մասին ակտը, որը նպատակ ուներ միավորել Արևելյան և Արևմտյան Հայաստանը։ 1920 թվականի հունվարին դաշնակից տերությունները դե ֆակտո ճանաչեցին Հայաստանի Հանրապետությունը։
1920 թվականի օգոստոսի 10-ին կնքվեց Սևրի հաշտության պայմանագիրը, որը ստորագրեց նաև Հայաստանի պատվիրակության ղեկավար Ավետիս Ահարոնյանը։ Պայմանագրով Օսմանյան կայսրությունը ճանաչում էր Հայաստանի անկախությունը, իսկ Վանի, Բաղեշի (Բիթլիս), Կարինի (Էրզրում) և Տրապիզոնի նահանգներում սահմանը պետք է որոշեր ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը։ Նրա իրավարար վճիռը ներկայացվեց նոյեմբերին, սակայն այդ ժամանակ արդեն ոչ ոք ի վիճակի չէր այն կենսագործել։ Պայմանագիրը չվավերացվեց և ուժի մեջ չմտավ, քանի որ Անատոլիայում Մուստաֆա Քեմալի գլխավորած ազգային շարժումը մերժում էր այն։
1920 թվականի սեպտեմբերին քեմալական զորքերը Քյազըմ Կարաբեքիրի հրամանատարությամբ հարձակվեցին Հայաստանի վրա։ Հոկտեմբերի 30-ին ընկավ Կարսը, նոյեմբերին՝ Ալեքսանդրապոլը, և հայկական կառավարությունը ստիպված եղավ զինադադար խնդրել։ Միաժամանակ Ադրբեջանից Հայաստան մտավ Կարմիր բանակը։ 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Երևանում կնքված համաձայնագրով իշխանությունը փոխանցվեց խորհրդային կառավարությանը, իսկ նույն գիշեր Ալեքսանդրապոլում հայկական պատվիրակությունը Թուրքիայի հետ ստորագրեց ծանր պայմաններով պայմանագիր, որը նոր իշխանությունները չճանաչեցին։ Զանգեզուրում Գարեգին Նժդեհի գլխավորած դիմադրությունը շարունակվեց մինչև 1921 թվականի ամառը։ Այսպես ավարտվեց Առաջին Հանրապետության մոտ 2,5 տարվա պատմությունը։ Կարճ կյանքով հանդերձ՝ այն դարեր անց վերականգնեց հայկական պետականությունը, իսկ նրա խորհրդանիշները՝ եռագույն դրոշը և զինանշանը, 1990-ական թվականների սկզբին վերականգնեց անկախ Հայաստանը։
