1980-ական թվականների կեսին Միխայիլ Գորբաչովի վերակառուցման և հրապարակայնության քաղաքականությունը հնարավորություն տվեց բարձրաձայնելու երկար ժամանակ լռության մատնված հարցեր։ Հայաստանում դրանց թվում էին բնապահպանական մտահոգությունները՝ Երևանի քիմիական գործարանների արտանետումները և Մեծամորի ատոմակայանի անվտանգությունը, բայց ամենից առաջ՝ Լեռնային Ղարաբաղի հարցը։ Ինքնավար մարզի բնակչության մեծամասնությունը հայեր էին, որոնք տասնամյակներ շարունակ բողոքում էին մշակութային և տնտեսական խտրականությունից և ցանկանում էին միանալ Հայաստանին։
1988 թվականի փետրվարի 20-ին Լեռնային Ղարաբաղի մարզային խորհուրդը որոշում ընդունեց՝ խնդրելով մարզը Ադրբեջանի կազմից փոխանցել Հայաստանին։ Ստեփանակերտում և Երևանում սկսվեցին բազմահազարանոց հանրահավաքներ, և Երևանի Թատերական հրապարակում, որն այսօր կոչվում է Ազատության հրապարակ, հավաքվում էին հարյուր հազարավոր մարդիկ։ Շարժման ղեկավարությունը ստանձնեց «Ղարաբաղ» կոմիտեն, որի անդամների մեծ մասը գիտնականներ և մտավորականներ էին։ Մոսկվան մերժեց սահմանների փոփոխությունը։
Փետրվարի 27–29-ին Ադրբեջանի Սումգայիթ քաղաքում տեղի ունեցան հայերի ջարդեր։ Պաշտոնական խորհրդային տվյալներով զոհվեց 32 մարդ, որոնցից 26-ը՝ հայեր, սակայն շատ վկաներ և հետազոտողներ կարծում են, որ իրական թիվն ավելի մեծ է։ Հետագայում բռնություններ եղան նաև Գանձակում, որն այն ժամանակ կոչվում էր Կիրովաբադ, իսկ 1990 թվականի հունվարին՝ Բաքվում։ Լարվածությունն ու վախը հանգեցրին բնակչության փոխադարձ զանգվածային տեղահանության։ Տարբեր գնահատականներով մինչև 1990 թվականը շուրջ 350 հազար հայ լքեց Ադրբեջանը, իսկ մոտ 200 հազար ադրբեջանցի՝ Հայաստանը։
1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ին, ժամը 11:41-ին, Հայաստանի հյուսիսում տեղի ունեցավ ավերիչ երկրաշարժ։ Սպիտակ քաղաքը գրեթե ամբողջովին ավերվեց, ծանր վնասներ կրեցին Լենինականը (Գյումրի), Կիրովականը (Վանաձոր), Ստեփանավանը և տասնյակ գյուղեր։ Պաշտոնական տվյալներով զոհվեց մոտ 25 հազար մարդ, տասնյակ հազարավորները վիրավորվեցին, և ավելի քան կես միլիոն մարդ մնաց առանց տանիքի։ Գորբաչովն ընդհատեց իր այցը ԱՄՆ և ժամանեց Հայաստան, իսկ տասնյակ երկրներից ժամանեցին փրկարարներ, բժիշկներ և օգնություն։ Շատ շենքեր չդիմացան ցնցումներին, և աղետի հետևանքները զգացվեցին երկար տարիներ։
Երկրաշարժից օրեր անց «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամները ձերբակալվեցին և տեղափոխվեցին Մոսկվա, բայց հասարակական ճնշման ներքո 1989 թվականի մայիսին ազատ արձակվեցին։ 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը որոշում ընդունեց Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին։ 1990 թվականին տեղի ունեցան առաջին ազատ խորհրդարանական ընտրությունները, և օգոստոսին Գերագույն խորհրդի նախագահ ընտրվեց կոմիտեի անդամ, պատմաբան Լևոն Տեր-Պետրոսյանը։ Օգոստոսի 23-ին խորհուրդն ընդունեց Անկախության մասին հռչակագիրը, որով սկսվեց անկախ պետականության ճանապարհը։
1991 թվականին Խորհրդային Միության ճգնաժամը խորացավ։ Հայաստանը չմասնակցեց Միության պահպանման վերաբերյալ մարտի համամիութենական հանրաքվեին։ Գարնանը և ամռանը «Օղակ» գործողության ժամանակ խորհրդային և ադրբեջանական ուժերը բռնի տեղահանեցին Լեռնային Ղարաբաղի և հարակից շրջանների տասնյակ հայկական գյուղերի բնակիչներին, իսկ շատ մարդիկ զոհվեցին կամ ձերբակալվեցին։ Օգոստոսին Մոսկվայում հեղաշրջման ձախողված փորձից հետո ԽՍՀՄ-ի փլուզումն անխուսափելի դարձավ։ Սեպտեմբերի 2-ին Լեռնային Ղարաբաղի մարզային և Շահումյանի շրջանային խորհուրդները հռչակեցին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը։
1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին անցկացված հանրաքվեում մասնակիցների ավելի քան 99 տոկոսը կողմ քվեարկեց ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս անկախ ժողովրդավարական պետությանը։ Սեպտեմբերի 23-ին Գերագույն խորհուրդը հռչակեց Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը, իսկ հոկտեմբերի 16-ին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը ընտրվեց երկրի առաջին նախագահ։ Դեկտեմբերին Խորհրդային Միությունը դադարեց գոյություն ունենալ, և մոտ 70 տարի անց Հայաստանը կրկին դարձավ անկախ պետություն, թեև պատերազմի, շրջափակման և երկրաշարժից ավերված տնտեսության ծանր պայմաններում։
