Հայերը դարեր շարունակ ապրել են նաև իրենց հայրենիքից դուրս։ Երուսաղեմում հայկական ներկայությունը սկսվում է վաղ քրիստոնեական ժամանակներից, և Հայոց պատրիարքությունն ու Հայկական թաղամասը պահպանվել են մինչ օրս։ Միջնադարից հայկական համայնքներ կային Ղրիմում, Կոստանդնուպոլսում, Լեհաստանում, որտեղ Լվովի հայկական տաճարը կառուցվել է 14-րդ դարում, և Ռուսաստանում։ 1605 թվականին Շահ Աբբասի բռնագաղթից հետո Սպահանի մոտ հիմնվեց Նոր Ջուղան, որի վաճառականները առևտրական ցանցեր ստեղծեցին մինչև Հնդկաստան։ Մադրասում 1794 թվականին լույս տեսավ առաջին հայերեն պարբերականը՝ «Ազդարարը», իսկ Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում 1717 թվականից գործում է Մխիթարյան միաբանությունը՝ հայագիտության և տպագրության կարևոր կենտրոն։
Ժամանակակից սփյուռքը հիմնականում ձևավորվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմից և Հայոց ցեղասպանությունից հետո։ Փրկված հարյուր հազարավոր մարդիկ, այդ թվում հազարավոր որբեր, հայտնվեցին Սիրիայում, Լիբանանում, Եգիպտոսում, Իրաքում, Հունաստանում, Բուլղարիայում և Կիպրոսում։ Հալեպն ու Բեյրութը դարձան սփյուռքի գլխավոր կենտրոններից։ Բեյրութի մոտ փախստականների ճամբարների տեղում աճեց Բուրջ Համուդ թաղամասը, իսկ 1939 թվականին, երբ Ալեքսանդրետի սանջակն անցավ Թուրքիային, Մուսա լեռան հայերը վերաբնակվեցին Լիբանանի Այնճար գյուղում։
Մեծ թվով հայեր հաստատվեցին Ֆրանսիայում՝ Մարսելում, Փարիզում, Լիոնում և Վալանսում, որտեղ 1920-ական թվականներին աշխատում էին գործարաններում և աստիճանաբար կառուցում իրենց համայնքային կյանքը։ Շատերը երկար տարիներ ապրում էին Նանսենյան անձնագրով՝ որպես քաղաքացիություն չունեցող փախստականներ։ ԱՄՆ-ում հայկական համայնքը ձևավորվել էր դեռ 19-րդ դարի վերջից, և նրա կենտրոնները դարձան Բոստոնը, Նյու Յորքը, Ֆրեզնոն, իսկ ավելի ուշ՝ Լոս Անջելեսը։ Հարավային Ամերիկայում համայնքներ ստեղծվեցին Արգենտինայում, Բրազիլիայում և Ուրուգվայում, հատկապես Բուենոս Այրեսում և Սան Պաուլոյում։
Սփյուռքի կյանքի հիմքը դարձան եկեղեցին, դպրոցը և ազգային կազմակերպությունները։ Ամեն նոր համայնքում նախ կառուցվում էին եկեղեցի և դպրոց, հրատարակվում էին թերթեր, ստեղծվում էին երգչախմբեր, մարզական ու մշակութային միություններ։ 1906 թվականին Կահիրեում Պողոս Նուբար փաշայի նախաձեռնությամբ հիմնված Հայկական բարեգործական ընդհանուր միությունը (ՀԲԸՄ) օգնեց որբերին ու փախստականներին և հետագայում ստեղծեց դպրոցների լայն ցանց։ Կիպրոսում 1926 թվականին բացվեց Մելգոնյան կրթական հաստատությունը, իսկ Բեյրութում 1955 թվականին՝ Հայկազյան քոլեջը, որը հետագայում դարձավ համալսարան։ Կիլիկիայի կաթողիկոսությունը 1930 թվականին հաստատվեց Լիբանանի Անթիլիասում։ Համայնքային կյանքում կարևոր դեր խաղացին նաև ավանդական կուսակցությունները՝ Դաշնակցությունը, Հնչակյանները և Ռամկավարները։
Սառը պատերազմի տարիներին սփյուռքը բաժանված էր քաղաքական հարցերում, հատկապես Խորհրդային Հայաստանի նկատմամբ վերաբերմունքում, և այդ պառակտումը 1950-ական թվականներին անդրադարձավ նաև եկեղեցական կյանքին։ Միևնույն ժամանակ 1946–1949 թվականներին տասնյակ հազարավոր սփյուռքահայեր ներգաղթեցին Հայաստան։ 1965 թվականից հետո ապրիլի 24-ը դարձավ ամենամյա հիշատակի օր բոլոր համայնքներում, և սփյուռքը սկսեց համառորեն աշխատել Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման համար։ Մերձավոր Արևելքի համայնքները կրեցին տարածաշրջանի ցնցումները։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը 1975–1990 թվականներին և 1979 թվականի Իրանի հեղափոխությունը շատ հայերի ստիպեցին տեղափոխվել Եվրոպա, Հյուսիսային Ամերիկա և Ավստրալիա։
Սփյուռքը աշխարհին տվեց բազմաթիվ նշանավոր մարդկանց։ Գործարար և արվեստասեր Գալուստ Գյուլբենկյանի կտակով Լիսաբոնում ստեղծված հիմնադրամը աջակցում է նաև հայկական կրթությանն ու մշակույթին։ Ֆրանսիայում ստեղծագործեցին երգիչ Շառլ Ազնավուրը և կինոռեժիսոր Անրի Վեռնոյը, իսկ բանաստեղծ Միսաք Մանուշյանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ղեկավարեց Դիմադրության խումբ և 1944 թվականին գնդակահարվեց գերմանական իշխանությունների կողմից։ ԱՄՆ-ում հայտնի դարձան գրող Ուիլյամ Սարոյանը և նկարիչ Արշիլ Գորկին, Կանադայում՝ լուսանկարիչ Յուսուֆ Կարշը։
1988 թվականի երկրաշարժից և 1991 թվականի անկախությունից հետո սփյուռքը դարձավ Հայաստանի կարևոր աջակից՝ մարդասիրական օգնությամբ, ներդրումներով, կրթական և մշակութային ծրագրերով, իսկ 1992 թվականին ստեղծվեց «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամը։ 20-րդ դարի վերջին սփյուռքը համալրվեց նաև Հայաստանից և նախկին խորհրդային երկրներից արտագաղթածներով, հատկապես Ռուսաստանում և ԱՄՆ-ում։ Տարբեր սերունդներն ու երկրները սփյուռքը դարձրել են բազմազան։ Որոշ համայնքներում հայերենն ու ավանդույթները պահպանվում են առօրյա կյանքում, մյուսներում՝ հիմնականում եկեղեցու, դպրոցի և ընտանեկան հիշողության միջոցով։
