Մ.թ.ա. 190 թվականին Մագնեսիայի ճակատամարտում Հռոմը ջախջախեց Սելևկյան արքա Անտիոքոս III-ին։ Օգտվելով Սելևկյանների թուլացումից՝ Մեծ Հայքի կառավարիչ Արտաշեսը և Ծոփքի կառավարիչ Զարեհը մոտ մ.թ.ա. 189 թվականին իրենց հռչակեցին անկախ թագավորներ։ Արտաշես I-ի արամեերեն արձանագրություններով սահմանաքարերը, որոնք գտնվել են Սևանա լճի ավազանում, Սյունիքում և այլ վայրերում, նրան անվանում են Երվանդական արքա՝ Զարեհի որդի։ Սա ցույց է տալիս, որ նա իրեն կապում էր նախորդ արքայատան հետ։ Արտաշեսը միավորեց շրջակա հայկական երկրամասերը, և հույն աշխարհագրագետ Ստրաբոնը գրում է, որ այդ բոլոր երկրների բնակիչները խոսում էին նույն լեզվով։
Արաքսի ափին, Խոր Վիրապի մոտ գտնվող բլուրների վրա, Արտաշեսը կառուցեց նոր մայրաքաղաք՝ Արտաշատը։ Հին հեղինակներ Ստրաբոնը և Պլուտարքոսը պատմում են, որ քաղաքի տեղն ընտրելիս Արտաշեսին խորհուրդ է տվել Հռոմից փախած կարթագենացի զորավար Հաննիբալը։ Այս պատմությունն այլ աղբյուրով հաստատել հնարավոր չէ, բայց շատ պատմաբաններ այն հավանական են համարում։ Արտաշատը դարձավ առևտրի և արհեստների մեծ կենտրոն և մի քանի դար մնաց Հայաստանի գլխավոր քաղաքը։ Պեղումները բացել են պարիսպներ, տաճարներ, բաղնիքներ, արհեստանոցներ, հազարավոր կավե կնիքներ և հելլենիստական արվեստի նմուշներ, այդ թվում՝ դիցուհու մարմարե արձան, որը հայ հետազոտողները կապում են Աստղիկի հետ։
Արտաշեսյան արքայատան ամենահայտնի ներկայացուցիչը Տիգրան II-ն է, որը պատմության մեջ հայտնի է Տիգրան Մեծ անունով (մ.թ.ա. 95–55)։ Երիտասարդ տարիքում նա պատանդ էր պարթևական արքունիքում և գահ բարձրացավ՝ Պարթևստանին զիջելով «70 հովիտ»։ Թագավոր դառնալուց հետո նա Մեծ Հայքին միացրեց Ծոփքը և դաշինք կնքեց Պոնտոսի թագավոր Միհրդատ VI Եվպատորի հետ՝ ամուսնանալով նրա դուստր Կլեոպատրայի հետ։ Այնուհետև, օգտվելով Պարթևստանի ներքին խառնաշփոթից, վերադարձրեց զիջված հողերը և իր գերիշխանությունը տարածեց Ատրպատականի, Կորդուքի և Հյուսիսային Միջագետքի վրա։ Մ.թ.ա. 83 թվականին Սելևկյան պետության մնացորդները՝ Ասորիքը և Փյունիկիան, ընդունեցին նրա իշխանությունը։ Տիգրանը կրեց «արքայից արքա» տիտղոսը, և նրա տերությունը կարճ ժամանակով ձգվեց Հայկական լեռնաշխարհից մինչև Միջերկրական ծովի արևելյան ափը։ Անտիոքում հատված նրա արծաթե դրամներում արքան պատկերված է բարձր հայկական թագով՝ խույրով, որը զարդարված է աստղով և երկու արծիվներով։
Իր իշխանության գագաթնակետին Տիգրանը կառուցեց նոր մայրաքաղաք՝ Տիգրանակերտը, և այն բնակեցրեց Կապադովկիայից, Կիլիկիայից, Միջագետքից և այլ վայրերից տեղափոխված մարդկանցով։ Տիգրանակերտի ճշգրիտ տեղը գիտնականների միջև վիճելի է։ Այժմ այն առավել հաճախ տեղադրում են Տիգրիսի վերին ավազանում՝ Աղձնիք երկրամասում, իսկ նախկինում որոշ հետազոտողներ այն նույնացնում էին այսօրվա Դիարբեքիրի հետ։ Տիգրանակերտ անունով քաղաքներ կային նաև այլ երկրամասերում, և դրանցից մեկի ավերակները պեղվում են Արցախում։
Տիգրանի դաշինքը Միհրդատի հետ նրան բախման մեջ դրեց Հռոմի հետ։ Երբ հռոմեացիներից պարտված Միհրդատը ապաստան գտավ Հայաստանում, և Տիգրանը հրաժարվեց նրան հանձնել, հռոմեական զորավար Լուկուլլոսը ներխուժեց Հայաստան և մ.թ.ա. 69 թվականին Տիգրանակերտի մոտ հաղթեց Տիգրանի զորքին։ Քաղաքը գրավվեց, և այնտեղ բռնի վերաբնակեցված մարդկանց մեծ մասը վերադարձավ իրենց հայրենի վայրերը։ Հաջորդ տարի Լուկուլլոսը փորձեց հասնել Արտաշատ, սակայն մոտեցող ձմեռը և սեփական զինվորների դժգոհությունը ստիպեցին նրան նահանջել։ Մ.թ.ա. 66 թվականին Հռոմը պատերազմի ղեկավարությունը հանձնեց Գնեոս Պոմպեոսին։ Այդ ժամանակ Տիգրանի որդին՝ Տիգրան Կրտսերը, ապստամբել էր հոր դեմ և պարթևների աջակցությամբ արշավել Արտաշատի վրա։ Ծեր արքան որոշեց խուսափել պատերազմից և անձամբ ներկայացավ Պոմպեոսի ճամբար։ Պոմպեոսը նրան թողեց Մեծ Հայքի գահը, սակայն Տիգրանը զրկվեց Ասորիքից և այլ նվաճված երկրներից, վճարեց մեծ ռազմատուգանք և ճանաչվեց Հռոմի «բարեկամ և դաշնակից»։
Տիգրանին հաջորդեց նրա որդին՝ Արտավազդ II-ը (մ.թ.ա. 55–34), որը հունական կրթություն ուներ և, ըստ Պլուտարքոսի, հունարենով գրում էր ողբերգություններ, ճառեր և պատմական երկեր։ Նրա օրոք Հայաստանը ստիպված էր հավասարակշռություն պահել Հռոմի և Պարթևստանի միջև։ Մ.թ.ա. 53 թվականին Խառանի ճակատամարտում պարթևները ջախջախեցին հռոմեացի զորավար Կրասոսի բանակը։ Պլուտարքոսը պատմում է, որ Կրասոսի մահվան լուրը հասավ Արտաշատ այն պահին, երբ Արտավազդի և պարթևաց արքայի ներկայությամբ բեմադրվում էր Եվրիպիդեսի «Բաքոսուհիները» ողբերգությունը։ Ավելի ուշ հռոմեացի զորավար Մարկոս Անտոնիոսը Արտավազդին մեղադրեց պարթևների դեմ իր անհաջող արշավանքի համար, մ.թ.ա. 34 թվականին խաբեությամբ գերեց նրան և տարավ Ալեքսանդրիա։ Ակտիումի ճակատամարտից (մ.թ.ա. 31) հետո Արտավազդը սպանվեց Կլեոպատրայի հրամանով։
Հաջորդ տասնամյակներում Հայաստանի գահը դարձավ Հռոմի և Պարթևստանի մրցակցության առարկա։ Արտաշես II-ը, Տիգրան III-ը, Տիգրան IV-ը և նրա քույր ու կին Էրատոն կառավարում էին մերթ մեկի, մերթ մյուսի աջակցությամբ։ Մ.թ.ա. 20 թվականին Տիգրան III-ին գահին նստեցնելուց հետո Օգոստոս կայսրը հատեց դրամներ «Արմենիա կապտա»՝ «Նվաճված Հայաստան» մակագրությամբ, թեև իրականում Հայաստանը մնաց առանձին թագավորություն։ Մեր թվարկության սկզբին, Էրատո թագուհու հետ, Արտաշեսյան արքայատոհմը դադարեց գոյություն ունենալուց։ Նրա երկու դարից ավելի իշխանության ընթացքում ձևավորվեց Մեծ Հայքի պետությունը՝ իր մայրաքաղաքներով, սահմաններով և հելլենիստական մշակույթով, և այդ ժառանգությունը հետագա դարերում ընկալվում էր որպես հայոց պետականության հիմք։
