Արաբական տիրապետություն

7-րդ դարի կեսերին Արաբական խալիֆայությունը կարճ ժամանակում նվաճեց Սասանյան Պարսկաստանը և Բյուզանդիայի արևելյան նահանգների մեծ մասը։ Արաբների առաջին արշավանքը Հայաստան ավանդաբար թվագրվում է 640 թվականով, երբ գրավվեց և ավերվեց Դվինը, թեև որոշ պատմաբաններ այդ իրադարձությունը վերագրում են 642 թվականին։ Երկիրը հայտնվեց Բյուզանդիայի և խալիֆայության միջև, և հայ իշխանները ստիպված էին զգուշությամբ հավասարակշռություն պահել երկու հզոր հարևանների միջև։

Այդ տարիներին հայկական զորքը գլխավորում էր իշխան Թեոդորոս Ռշտունին։ 652 թվականին նա պայմանագիր կնքեց Ասորիքի արաբ կառավարիչ Մուավիայի հետ. Հայաստանը ճանաչում էր խալիֆայության գերիշխանությունը, բայց պահպանում էր ներքին ինքնավարությունը, իր հեծելազորը և եկեղեցին, իսկ արաբական զորքեր երկրում չպետք է տեղակայվեին։ Բյուզանդիան դա ընկալեց որպես դավաճանություն, և հաջորդ տասնամյակներում Հայաստանը մի քանի անգամ անցավ մեկ կամ մյուս տերության ազդեցության տակ։ Այս ժամանակ կաթողիկոս Ներսես Գ Շինողը Վաղարշապատի մոտ կառուցեց Զվարթնոցի տաճարը, որը հետագայում, հավանաբար 10-րդ դարում, փլվեց։ 7-րդ դարում կառուցվեցին նաև Թալինի, Մրենի և Արուճի տաճարները, իսկ գիտնական Անանիա Շիրակացին գրեց թվաբանության, տոմարագիտության և տիեզերագիտության աշխատություններ։

8-րդ դարի սկզբին Օմայյան խալիֆաները Հայաստանում հաստատեցին ուղղակի կառավարում։ Ստեղծվեց Արմինիա կոչվող ընդարձակ վարչական միավորը, որի մեջ, բացի Հայաստանից, մտնում էին նաև Վրաստանը և Կովկասյան Աղվանքը։ Այն կառավարում էր խալիֆի նշանակած ոստիկանը, որի նստավայրը հիմնականում Դվինն էր։ Պատմիչ Ղևոնդը պատմում է, որ մոտ 705 թվականին արաբ զորավարի հրամանով Նախճավանում և Խրամում հավաքված հայ նախարարներն այրվեցին եկեղեցիներում, որից հետո ազնվականության մի մասը հեռացավ Բյուզանդիա։ Հարկերը ծանրացան, իսկ որոշ քաղաքներում և հարթավայրերում հաստատվեցին արաբական ցեղեր, որոնք հետագայում ստեղծեցին իրենց փոքր ամիրայությունները։ Միևնույն ժամանակ խալիֆայության ընդարձակ տարածքում առևտուրն աշխուժացավ, և Դվինը դարձավ նշանավոր առևտրական և արհեստագործական քաղաք։

Արաբական տիրապետությունը բազմիցս հանդիպեց զինված դիմադրության։ Ամենախոշոր ապստամբությունը բռնկվեց 774–775 թվականներին՝ Մուշեղ Մամիկոնյանի և այլ նախարարների գլխավորությամբ։ 775 թվականին Բագրևանդում տեղի ունեցած ճակատամարտում ապստամբները պարտվեցին, Մամիկոնյանների տունը մեծապես թուլացավ, և առաջ եկան Բագրատունիներն ու Արծրունիները։ Բագրատունիների տոհմից Աշոտ Մսակերը 9-րդ դարի սկզբին իր իշխանությունը տարածեց մի շարք գավառների վրա և խալիֆայության կողմից ճանաչվեց իշխանաց իշխան, իսկ Արծրունիներն ամրապնդվեցին Վասպուրականում։ Խալիֆայությունը հաճախ իշխաններին հանում էր միմյանց դեմ, սակայն ժամանակի ընթացքում հենց նրանց վրա էլ ստիպված էր հենվել։

9-րդ դարի կեսին խալիֆայությունը փորձեց վերականգնել խիստ հսկողությունը։ 850–851 թվականներին, Տարոնի իշխան Բագրատ Բագրատունու ձերբակալումից հետո, ապստամբեցին Սասունի լեռնականները, որոնք Մուշում սպանեցին ոստիկան Յուսուֆին։ Ի պատասխան՝ խալիֆ Մութավաքքիլը Հայաստան ուղարկեց զորավար Բուղային, որի արշավանքը (852–855) ուղեկցվեց ավերածություններով։ Բազմաթիվ նախարարներ գերի տարվեցին խալիֆայության մայրաքաղաք Սամառա, որտեղ նրանցից պահանջում էին ընդունել իսլամ. ոմանք ենթարկվեցին, իսկ հրաժարվողներից շատերը նահատակվեցին։

Ըստ գիտնականների մեծ մասի՝ հենց այս ժամանակաշրջանի իրադարձություններն են ընկած հայ ժողովրդական «Սասնա ծռեր» էպոսի պատմական հիմքում։ Էպոսը դարեր շարունակ փոխանցվել է բանավոր, և առաջին անգամ գրի է առնվել 1873 թվականին Գարեգին Սրվանձտյանցի կողմից։ Նրա չորս ճյուղերում՝ Սանասարից և Բաղդասարից մինչև Սասունցի Դավիթ և Փոքր Մհեր, պատմվում է Սասունի հերոսների պայքարը Մսրա թագավորների դեմ։ Էպոսը պատմական տարեգրություն չէ, այլ ժողովրդական ստեղծագործություն, որում միահյուսվել են տարբեր դարերի հիշողություններ, սակայն նրա ազատասեր ոգին արտացոլում է լեռնային Սասունի իրական կյանքն ու ավանդույթները։

Սամառայի իրադարձություններից հետո Բագրատունիների տունը կարողացավ վերականգնել իր դիրքերը։ Աշոտ Բագրատունին 862 թվականին ճանաչվեց իշխանաց իշխան և խալիֆայության թուլացմանը զուգընթաց իր շուրջը համախմբեց հայ իշխաններին։ Նրա թագադրումը տեղի ունեցավ 885 թվականին. աղբյուրներում հանդիպում են նաև 884 և 886 թվականները։ Արաբական տիրապետության երկուսուկես դարերը ծանր էին, սակայն այդ ընթացքում պահպանվեցին Հայ եկեղեցին, գիրն ու նախարարական կարգը, իսկ 9-րդ դարի երկրորդ կեսին ի հայտ եկան առաջին թվագրված խաչքարերը, որոնք հետագայում դարձան հայկական արվեստի խորհրդանիշներից մեկը։