Կարսի պայմանագիրը, 1921 թ. հոկտեմբերի 13

1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ին կնքված Կարսի պայմանագրով հայկական հողերի զգալի մասը խլվեց Հայաստանից, և այդ տարածքները մինչ օրս օկուպացված են։ Պայմանագրով Կարսի մարզը և Սուրմալուի գավառը անցան Թուրքիային։ Լենինի գլխավորած բոլշևիկները ստիպեցին Խորհրդային Հայաստանի կառավարությանը ստորագրել այդ պայմանագիրը, որն ավելի շուտ դատավճիռ կարելի էր անվանել։ Աղբյուրի համաձայն՝ Կարսում, մի պարզ երկաթուղային վագոնում, հապճեպ ստորագրվեց պայմանագիրը քեմալական Թուրքիայի և բոլշևիկյան Ռուսաստանի միջև։ Այն հայերին զրկեց հայրենիքից և թողեց միայն 29 հազար քառակուսի կիլոմետր։

Վերևում հայերեն քարտեզ է, որի վրա նշված են Տրապիզոնի, Էրզրումի, Բիթլիսի և Վանի վիլայեթները, Կարսի մարզը, Սուրմալուի գավառը և Հայաստանի Հանրապետությունը։ Ներքևում երկաթուղային վագոնի պատ է՝ հնգաթև աստղով, մահիկով և ռուսերեն գրությամբ, որտեղ կարդացվում են «ՌԽՖՍՀ», «Ռուսաստանի Կարմիր բանակ» բառերը և դիմում Մեծ ազգային ժողովի կառավարության Արևելյան թուրքական ճակատի գլխավոր հրամանատար Քյազիմ Կարաբեքիր փաշային։