Հայկական լեռնաշխարհը Առաջավոր Ասիայի բարձրադիր երկրամաս է Սև, Կասպից և Միջերկրական ծովերի միջև։ Այստեղից են սկիզբ առնում Եփրատը, Տիգրիսը, Արաքսը և Կուրը, իսկ հրաբխային լեռները հարուստ են վանակնով (օբսիդիան), որից հազարամյակներ շարունակ պատրաստել են սուր գործիքներ։ Մարդիկ այս տարածքում ապրել են դեռ հին քարի դարում՝ հարյուր հազարավոր տարիներ առաջ, ինչի մասին վկայում են Հրազդանի կիրճում և այլ վայրերում գտնված քարե գործիքները։ Մ.թ.ա. 6-րդ հազարամյակում Արարատյան դաշտում արդեն կային երկրագործների մշտական բնակավայրեր, ինչպես Ակնաշենը և Արատաշենը։ Նրանց բնակիչները մշակում էին ցորեն և գարի, պահում էին ոչխար, այծ և խոշոր եղջերավոր անասուն և ապրում էին կավե կլոր տներում։
Պղնձի և քարի դարի՝ էնեոլիթի, նշանավոր հուշարձաններից է Վայոց ձորի Արենի-1 քարանձավը։ 2007 թվականից այստեղ անցկացվող պեղումների ընթացքում հայտնաբերվեց մոտ 5500 տարվա հնություն ունեցող կաշվե կոշիկ, որն աշխարհում հայտնի ամենահին ամբողջական կաշվե կոշիկներից է։ Նույն քարանձավում գտնվել են խաղող ճզմելու հարթակ, խմորման կարասներ, խաղողի կորիզներ և չորացած ողկույզներ, որոնք թվագրվում են մոտ մ.թ.ա. 4000 թվականով։ Դրանք համարվում են գինեգործության մասին հայտնի ամենավաղ վկայություններից մեկը։ Քարանձավը նաև թաղման և ծիսական վայր էր։ Չոր և կայուն կլիմայի շնորհիվ այնտեղ պահպանվել են հացահատիկ, հյուսված իրեր, գործվածքներ և այլ նյութեր, որոնք սովորաբար չեն պահպանվում և օգնում են պատկերացնել այդ ժամանակի մարդկանց առօրյան։
Մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակի կեսից մինչև 3-րդ հազարամյակի կեսը Հայկական լեռնաշխարհում և Հարավային Կովկասում տարածված էր վաղ բրոնզի դարի մի մշակույթ, որը գիտության մեջ կոչվում է Կուր-արաքսյան։ Նրա ամենաուսումնասիրված բնակավայրերից է Շենգավիթը, որը գտնվում է այսօրվա Երևանի տարածքում՝ Հրազդան գետի ափին։ Այստեղ պեղվել են կլոր հատակագծով տներ, պաշտպանական պարսպի մնացորդներ, հացահատիկի ամբարներ, օջախներ և փայլեցված սև ու մոխրագույն խեցեղեն։ Նման բնակավայրեր կային նաև Մեծամորում և լեռնաշխարհի շատ այլ վայրերում։ Այդ ժամանակ արդեն լայնորեն մշակում էին պղինձը և նրա համաձուլվածքները, իսկ Կուր-արաքսյան մշակույթի կրողները տարածվեցին մինչև Իրանի արևմուտք և Արևելյան Միջերկրածով։
Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի վերջին և 2-րդ հազարամյակում հասարակությունն ավելի շերտավորված դարձավ։ Ի հայտ եկան մեծ դամբանաբլուրներ, որոնցում առաջնորդներին թաղում էին ոսկե և արծաթե իրերով, զենքերով, իսկ երբեմն նաև սայլերով։ Այդպիսին է Քարաշամբի դամբարանը, որտեղից հայտնի են մ.թ.ա. մոտ 2200–2000 թվականների դրվագազարդ արծաթե գավաթը և ոսկե զարդերը։ Երբ 20-րդ դարի կեսին Սևանա լճի մակարդակն իջավ, Լճաշենում բացվեցին մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի դամբարաններ, որոնցում պահպանվել էին փայտե սայլեր և երկանիվ մարտակառքեր։ Դրանք ցույց են տալիս, թե որքան կարևոր էին այդ ժամանակ անիվավոր փոխադրամիջոցները և ձին։ Մեծամորում, որը բնակեցված էր հազարամյակներ շարունակ, պեղվել են մետաղաձուլական արհեստանոցների հետքեր, սրբավայրեր և հարուստ թաղումներ։ Լեռնային արոտավայրերում հանդիպում են վիշապաքարեր՝ ձկան կամ ցլի մորթու պատկերով քարե կոթողներ, որոնք, ըստ հետազոտողների մեծ մասի, կապված էին ջրի պաշտամունքի հետ։
Սյունիքում՝ Սիսիանի մոտ, գտնվում է Քարահունջը կամ Զորաց քարերը՝ ավելի քան 200 կանգնեցված քարերի համալիր, որոնցից շատերի վերին մասում անցքեր կան։ Քարերը շրջապատում են բրոնզի և երկաթի դարերի դամբարաններ։ Որոշ հետազոտողներ համալիրը մեկնաբանում են որպես հնագույն աստղադիտարան, իսկ մյուսները զգուշանում են նման եզրակացությունից և այն համարում են առաջին հերթին թաղման և ծիսական վայր։ Այս հարցը դեռ բաց է, և հուշարձանի ճշգրիտ թվագրումը նույնպես քննարկվում է։
Լեռնաշխարհի բնակիչները դեռ սեփական գիր չունեին, և նրանց մասին առաջին գրավոր տեղեկությունները գալիս են հարևան պետություններից։ Մ.թ.ա. 14-րդ դարի խեթական արձանագրություններում հիշատակվում է Հայասա կամ Հայասա-Ազզի երկիրը, որը գտնվում էր լեռնաշխարհի արևմուտքում՝ Եփրատի վերին հոսանքի շրջանում, և որը պատերազմում ու պայմանագրեր էր կնքում Խեթական թագավորության հետ։ Որոշ գիտնականներ Հայասա անունը կապում են հայերի «հայ» ինքնանվանման հետ, մյուսները այդ կապը համարում են չապացուցված։ Մ.թ.ա. 13–11-րդ դարերի ասորեստանյան արձանագրություններում հանդիպում են Ուրուատրի և Նաիրի անունները։ Նաիրին Վանա լճի շրջակայքում և նրանից հյուսիս ապրող բազմաթիվ մանր իշխանությունների ու ցեղային միությունների ընդհանուր անունն էր։ Ասորեստանի արքա Թագլաթպալասար I-ը գրում է, որ հաղթել է Նաիրի երկրների 23 թագավորների։ Հենց այս միությունների հիմքի վրա մ.թ.ա. 9-րդ դարում ձևավորվեց միասնական Վանի թագավորությունը։
